Sinterklaas heeft nauwelijks zijn hielen gelicht en de pepernoten zijn amper bij elkaar geveegd, of de conciërge sleept alweer met kerstbomen door de gangen. Het jaarlijkse ritueel van de viering van Kerstmis op school is weer begonnen. In elke klas een boom (de mooiste in de aula), kerstversiering en stalletje uit het stof. De klas wordt gezellig versierd. Elk jaar is het weer spannend of de lampjes het nog wel zullen doen. Het feest van het licht zonder elektrisch licht is tenslotte ondenkbaar... Maar er is nog zoveel meer ondenkbaar in de donkere dagen voor Kerstmis.  's Morgens in het schemer met z'n allen in de kring, kaarsje aan, tijd voor een verhaal en aandacht voor elkaar. Niet te lang, want rekenen en taal wachten. Menig leerkracht vindt dit de fijnste tijd van het jaar, met als hoogtepunt een sfeervolle kerstviering, liefst met een gezamenlijk etentje.

'Gewoon'  anders
Jaren geleden - ik was toen pas districtscatecheet - werd ik door een aantal scholen ingeschakeld bij de invulling van het catecheseprogramma tussen sinterklaas en kerst. Veel scholen deden al jaren lang hetzelfde en wilden graag een andere aanpak. Geïnspireerd door artikelen met titels als  'Wordt u ook zo kribbig van de

kitsch'  en  'Zonder franje',  probeerde ik leerkrachten op een nieuwe manier naar de viering van het kerstfeest te laten kijken. In het begin was ik daarin niet erg succesvol. Sommige leerkrachten waren bang dat ik hen het  'romantische'  kerstgevoel probeerde af te nemen. Pas later realiseerde ik me dat dit kwam door een verkeerde interpretatie van de vraag om een  'andere aanpak'.  Het andere hield voor mij in dat er op een werkelijk andere manier naar het wezenlijke van het kerstfeest gekeken moest worden, om tot een andere manier van vieren te komen. De argeloze teamleden rekenden echter op  'andere'  liedjes,  'andere'  verhalen, een  'andere'  viering. Maar  'anders'  moest dan wel worden opgevat als meer van hetzelfde.

Romantiek verstoord
Jaren later (ik ben nu geen districtscatecheet meer) en terugkijkend op die periode, is er toch het een en ander in gang gezet waardoor leerkrachten op een nieuwe manier tegen kerst aankijken.
Ik herinner me nog goed een teamvergadering op een school die in het teken stond van Kerstmis. De leerkrachten hadden met elkaar eigenlijk nog nooit inhoudelijk over Kerstmis gesproken en de directeur vond het goed dat dit maar eens zou gebeuren. Ik begon die vergadering met de vraag wie het aandurfde om het verhaal van Jezus' geboorte te vertellen. Een leerkracht wilde dat wel. Hij vertelde het - bekende - verhaal. Aanvankelijk was er nog enige twijfel waar te beginnen.
Maar eenmaal op dreef, kwamen alle bekende scènes voorbij: de aankondiging van de engel Gabriel aan Maria, de twijfel van Jozef, de aankondiging van de volkstelling die keizer Augustus wilde houden, het vertrek van Maria en Jozef naar Bethlehem, de aankomst in de drukke stad waar geen herberg beschikbaar was, de geboorte van Jezus in de stal, de herders op het veld die engelen hoorden zingen en hun tocht naar de kribbe.

Ondertussen blijken er in het oosten drie koningen een ster gezien te hebben en zijn op reis naar Bethlehem. Aangekomen bij Herodes worden ze verder gestuurd en komen ze ook op kraamvisite. Of de herders er dan nog zijn, is even niet duidelijk. De koningen vertrekken weer en - gewaarschuwd in een droom - keren ze niet meer naar Herodes terug

« Het gruwelijke verhaal van Herodes' kindermoord en de vlucht
naar Egypte verstoren de romantiek van het kerstverhaal »

Hier houdt het verhaal op. De leerkracht vertelt althans niet meer verder Want dat gebeuren met die kindermoord is maar een gruwelijk verhaal en verstoort de romantiek van het kerstverhaal... Deze enthousiaste leerkracht was zich niet bewust dat hij twee heel verschillende geboorteverhalen tot één geheel gesmeed had en dat hij door het weglaten van de kindermoord en de vlucht naar Egypte ook nog eens de angel uit de versie van Matteüs had gehaald.

Uiteenlopende verhalen
Over de geboorte van Jezus is maar heel weinig bekend. Je kunt gerust zeggen dat er eigenlijk niets bekend is over zijn geboorte. De eerste evangelist die een levensverhaal van Jezus schreef, Marcus, rept zelfs met geen woord over zijn geboorte. Marcus begint zijn evangelie met de doop van Jezus door Johannes. Marcus vindt het kennelijk overtuigend genoeg om Jezus' leven te laten beginnen met een doortocht door het water van de Jordaan als begin van de verkondiging van zijn bevrijdende boodschap. De laatste evangelist die zijn visie geeft op het leven van Jezus is Johannes. Ook bij hem vinden we geen geboorteverhaal, maar een filosofische beschrijving van het Woord dat aan het begin van alles staat. Dat Woord is vlees geworden en heeft zijn licht in de duisternis laten schijnen.

Alleen Lucas en Matteüs hebben dus belangstelling voor de geboorte van Jezus. Hoe zit dat nu?
Een traditionele opvatting is dat Marcus een samenvatting maakte van het Lucas-evangelie en dat hij in die samenvatting een geboorteverhaal niet nodig vond. Johannes was de laatste evangelist en zou een geboorteverhaal niet nodig gevonden hebben omdat de andere evangelisten dat al geschreven zouden hebben. Deze opvatting heeft weinig grond en verklaart ook niet waarom Lucas en Matteüs een zo totaal verschillende versie van het geboorteverhaal van Jezus hebben. Om nog even terug te keren naar de leerkracht die het geboorteverhaal vertelde: hij begon met de versie van Lucas. Op het moment dat de herders bij het pasgeboren kind op bezoek zijn, stopt Lucas zijn verhaal. Matteüs vertelt niets over herders, niets over een stal en bij hem ook geen engelenkoor. Bij Matteüs vinden we alleen de wijzen uit het oosten, Herodes en de engel die in een droom Jozef waarschuwt naar Egypte te vluchten.

Ik herinner me nog goed hoe een vertwijfelde leerkracht - die zijn romantisch beeld omver zag vallen - vroeg hoe het dan wél in elkaar zat.

Evangelisten: geen journalisten
Wij mensen van deze eeuw hebben de neiging om precies te willen weten hoe iets in elkaar zit. Het liefst hadden we het relaas gelezen van een journalist die zo'n tweeduizend jaar geleden Maria en Jozef op de voet had gevolgd en een feitelijk verslag had geschreven hoe het nou allemaal écht was gebeurd. Maar journalistiek is een vak en evangelist zijn ook. Alleen zijn beide disciplines niet met elkaar te vergelijken. In de journalistiek gaat het om feitelijkheden, het registreren van gegevens, het leggen van logische verbindingen en het trekken van overtuigende conclusies. Het enige wat overeenkomt met het werk van een evangelist is dat die ook overtuigend te werk moet gaan. Maar die overtuiging ligt wel op een ander terrein.

« De evangelies zijn geen verhalen over feiten, maar staan vol met
beelden om duidelijk te maken wie Jezus was »

De evangelisten wilden aan hun publiek vertellen over het levenswerk van Jezus van Nazareth. De evangelies hadden tot doel te vertellen wie Jezus was, wat hij voor mensen betekende en hoe door Hem het Rijk Gods zich kon realiseren. Om hiertoe te overtuigen hebben de evangelisten hun verhalen opgeschreven. Geen feitelijke verhalen, maar verhalen vol met beelden en beeldspraken om maar duidelijk te maken wie die Jezus was en wat Hij voor mensen deed. De evangelisten hebben die verhalen niet bedacht, maar het waren verzamelingen van herinneringen aan de volwassen Jezus die in de gemeenschap waarin de eerste gelovigen leefden, levend gehouden werden. Al jaren kwamen Jezus' volgelingen bij elkaar en vertelden elkaar wie Hij was en wat Hij voorstond. Een herinnering zó sterk, dat zij de Heer steeds weer in hun midden voelden.

De evangelisten leefden in verschillende gemeenschappen en schreven dus ook voor verschillende groeperingen. Elk van hen schreef een ander verhaal, in een andere context, vanuit een andere herinnering aan de levende Jezus.

De eerste evangelist - Marcus - had niet zoveel belangstelling voor de geboorte van Jezus. Kennelijk vond hij zijn evangelie overtuigend genoeg. Lucas en Matteüs schrijven wél een geboorteverhaal. Geen feitelijk verhaal, maar beeldspraak. Een echt verhaal dat bij de geboorte van een zoon van God past. De evangelisten hebben beelden gebruikt die uitdrukken waar Jezus voor in de wieg gelegd is. En 'waar hij voor in de wieg gelegd was' hadden ze ervaren tijdens zijn leven. Zijn radicale keuze voor zwakken en geringen zien we terug in het beeld van de herders. In Jezus' tijd waren herders de allerlaagste klasse in de samenleving, het schorem van de maatschappij. Juist zij waren de eersten die op kraamvisite mochten komen.
Hiermee drukt Lucas uit dat het kind dat hier geboren is voor dat soort mensen gekomen is. Aan gewone, onbetekenende mensen wordt de blijde boodschap het eerst verkondigd: "liggend in een kribbe omdat er voor hen geen plaats in de herberg was." Het zal best druk geweest zijn in Bethlehem, zeker tijdens die bewuste volkstelling van keizer Augustus. Maar de geboorte in de kribbe is veel overtuigender vanuit het beeld dat Jezus in zijn leven altijd voor de kant van de uitgestoten en verjaagde mensen heeft gekozen. Voor Lucas was Jezus iemand die opkwam voor de zwakste en het kleinste. Een ander geboorteverhaal dan dat van  'de kribbe in de stal'  en  'de herders als eerste kraamvisite'  zou niet bij hem passen. Matteüs legde hele andere accenten in zijn evangelie. Hij benadrukt veel meer het koning-zijn van Jezus. Bij Matteüs is Jezus de nieuwe koning waar je hele andere dingen van mag verwachten. Een koning die niet uit is op wereldlijke macht, maar een koning die uit is op de realisatie van het Rijk Gods. In het geboorteverhaal van Jezus bij Matteüs krijg je als lezer al meteen een beeld van een kleine koning. Een geboorte van een koningskind is niet niets en wat is er nog mooier als dat omgeven wordt met een bijzonder kosmisch verschijnsel zoals het verschijnen van een bijzondere ster? De grootheid van dit koningskind wordt overtuigend neergezet. Het zijn dan ook wijzen uit het oosten die de wijsheid van deze pasgeboren koning nog eens bevestigen. Maar deze koning maakt de wereldlijke koning bang. Herodes is bang dat het zijn macht aantast.
Op meesterlijke wijze schetst Matteüs een beeld van de spanning die er vanaf het begin is tussen  'koning Jezus'  en  'koning Herodes'.  Het werkelijke koningschap - zoals de volwassen Jezus zal laten zien - is dienend. Jezus heeft zijn leven lang laten zien wat dat betekent en tot wat voor keuzen dat leidt.

Kritisch kijken naar eigen kerstpraktijk
Stal, kribbe, herders en wijzen: Lucas en Matteüs samen onder de kerstboom. Vanuit het voorgaande moeten we misschien wel de conclusie trekken dat dit niet samen gaat, dat je moet kiezen voor de een of voor de ander, voor herders of voor koningen. Het is maar hoe je de beelden interpreteert, welk verhaal je ze laat vertellen.

« Een romantische lezing van het kerstverhaal verstopt de eigenlijke
boodschap onder engelenhaar en kunstsneeuw »

De uitdaging van dit artikel is om eens kritisch naar je eigen kerstpraktijk te kijken en met welke aspecten van Kerstmis je de kinderen op school wilt confronteren.

Een romantische lezing van het kerstverhaal verstopt de eigenlijke boodschap onder engelenhaar en kunstsneeuw. De beelden voor zich laten spreken is heel wat moeilijker. De beelden van Kerstmis verwijzen naar belangrijke momenten uit het leven van Jezus. Het kost enige oefening om die verwijzingen naar de volwassen Jezus op het spoor te komen, maar het is een uitdagende oefening. In dit artikel zijn al enkele van die verwijzingen genoemd. De uitdaging is nu om het zelf eens te proberen. Vraag uzelf eens af welke verhalen van of over de volwassen Jezus de herders bij u oproepen. In de evangelies komt Jezus duidelijk naar voren als een herder voor mensen. Een herder is een echter leider; soms een schaap met vijf poten die mensen echt voorruit helpt.

Als de herders op het veld engelen horen, zegt een van hen: "Vreest niet...". De herders zijn bang en zouden misschien wel het liefst schaap in hun eigen kudde zijn. Maar hun angst wordt overwonnen, ze gaan hun schaamte voorbij en betreden met nieuwe moed onbekend gebied: "Komt laten we van hier gaan, naar Bethlehem." Een gevaarlijke onderneming, want de stad was voor herders verboden gebied. Hierin klinkt het verhaal van de storm op het meer door. In dit verhaal zijn de leerlingen van Jezus bang om met hun boot in de storm te vergaan. Hun angst om te vergaan is in feite niets anders dan een uiting van hun vrees om naar het volk aan de overkant van het meer te gaan.
Daar woonden namelijk de Gerasenen, een volk waarvan men dacht dat het bezeten was door de duivel. Jezus vraagt zich af hoe het zit met hun geloof en vertrouwen in Zijn boodschap. Als je vertrouwen hebt in je boodschap, dan hoef je toch niet bang te zijn? Als Jezus' leerlingen dat inzien, dan verdwijnt hun angst en daarmee de storm waar ze - door al hun angsten - middenin zaten. Jezus was in de wieg gelegd om angst te overwinnen en mensen vertrouwen in eigen kunnen te geven. Wanneer je op deze manier kijkt naar het geboorteverhaal van Jezus komen nieuwe betekenissen naar boven. Zelfs zo'n gruwelijk verhaal als Herodes' kindermoord en de vlucht naar Egypte krijgt dan betekenis. Het laat zien dat de wereldlijke heersers bang zijn voor de macht van het kleine. Voor de radicale boodschap van een kind is geen plaats in de wereld van heersers.

Paul Brekelmans is projectmanager levensbeschouwelijke programma's bij Teleac/NOTSchooltelevisie. Als bronnen voor dit artikel gebruikte hij het project  'Zonderfranje'  van de Werkgroep Katechese Eindhoven en Nico ter Linden's boek  'Kerststukjes'.